Yapay Zekâ Çıktılarının Eser Sahibi Kim? İngiliz Telif Hukukunun 1988’den 2026’ya Uzanan Çıkmazı

Yapay zekâ tarafından meydana getirilen bir görselin, müzik parçasının veya metnin eser sahibi kimdir? Yapay zekâ sistemini geliştiren şirket mi, sistemi kullanan kişi mi, yoksa ortaya çıkan içeriğin meydana getirilmesi için gerekli koşulları hazırlayan başka bir kişi mi?

Üretken yapay zekâ sistemlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte giderek daha sık karşılaştığımız bu soruların aslında çok da yeni olmadığını söylemek mümkün. Nitekim İngiliz hukukunda bilgisayar tarafından meydana getirilen eserlerin (computer-generated works) hukuki statüsüne ilişkin özel bir düzenleme 1988 yılından beri mevcut.

Üstelik İngiliz kanun koyucusu, bugün hâlâ tartıştığımız eser sahipliği sorununa oldukça farklı bir çözüm getirmişti: İnsan tarafından meydana getirilmemiş bir bilgisayar çıktısının eser sahipliğini, onu bizzat yaratmayan fakat meydana getirilmesi için gerekli düzenlemeleri yapan bir kişiye kanunen atfetmek.

Ancak yaklaşık kırk yıl önce getirilen bu düzenleme, bugün yapay zekâ ve telif hukuku tartışmalarının en ilginç hukuki çelişkilerinden birini oluşturuyor. İngiliz hükümetinin Mart 2026’da yayımladığı rapor ise söz konusu özel korumanın kaldırılması yönündeki tercihi ortaya koyarak tartışmayı yeni bir aşamaya taşıdı.

1988 yılında bilgisayarın meydana getirdiği eserleri korumak

İngiltere’de telif haklarını düzenleyen temel kanunlardan biri olan Copyright, Designs and Patents Act 1988 (CDPA), bilgisayar tarafından meydana getirilen eserlere ilişkin özel hükümler içermektedir.

Kanunun 178. maddesi (section 178), computer-generated kavramını, insan eser sahibi bulunmaksızın bilgisayar aracılığıyla meydana getirilen eserler bakımından tanımlamaktadır.

Burada önemli olan, bir eserin meydana getirilmesinde bilgisayar kullanılmış olması değildir. Bilgisayarın kullanıldığı yaratım sürecinde, ortaya çıkan ürünün insan yaratıcısının bulunmamasıdır.

Dolayısıyla bilgisayar aracılığıyla çizim yapan, müzik besteleyen veya fotoğraf düzenleyen bir kişinin ortaya çıkardığı eser, sırf bilgisayar kullanıldığı için bu özel düzenlemeye tabi olmaz. İnsan yaratıcılığının bulunduğu durumlarda olağan eser sahipliği kuralları uygulanır.

CDPA’nın 9(3). maddesi ise bilgisayar tarafından meydana getirilen edebî, dramatik, müzikal ve sanatsal eserlerde eser sahibinin kim kabul edileceğini düzenlemektedir. Hükme göre eser sahibi, eserin meydana getirilmesi için gerekli düzenlemeleri yapan kişidir (the person by whom the arrangements necessary for the creation of the work are undertaken).

Bu yaklaşımın özelliği, eser sahipliğini doğrudan yaratıcı fikrî faaliyete bağlamamasıdır.

Kanun, bilgisayara hukuki kişilik veya eser sahipliği tanımadığı gibi, eser sahibinin mutlaka yazılımcı, sistemin sahibi veya kullanıcı olduğunu da söylememektedir. Yaratım için gerekli düzenlemeleri yapan kişinin kim olduğunun somut olayda belirlenmesi gerekmektedir.

Bu eserler bakımından koruma süresi de olağan eserlerden farklıdır. CDPA’nın 12(7). maddesi uyarınca koruma, eserin meydana getirildiği takvim yılının sonundan itibaren 50 yıl sürmektedir.

Peki İngiliz kanun koyucusu neden böyle bir düzenlemeye ihtiyaç duydu?

1980’li yıllarda bilgisayar teknolojilerinin gelişmesi, insan müdahalesinin sınırlı olduğu otomatik üretim süreçlerini gündeme getirmişti. Bilgisayar tarafından meydana getirilen ürünlerin insan yaratıcısı bulunmadığı gerekçesiyle telif korumasından yararlanamaması, hem hukuki belirsizlik hem de teknoloji yatırımları açısından tartışılıyordu.

İngiliz kanun koyucusunun yaklaşımı bu belirsizliği gidermeye ve bilgisayar teknolojilerine yapılan yatırımlar için hukuki teşvik oluşturmaya yönelikti.

Burada dikkat çekici olan, insan yaratıcılığına dayalı klasik eser sahipliği anlayışının tamamen terk edilmemesi, bunun yanında özel bir kanuni eser sahipliği mekanizmasının oluşturulmasıdır.

İngiliz telif hukukunun tarihsel yaklaşımı ve özgünlük sorunu

Konunun tarihsel gelişimi bakımından İngiliz telif hukukunun eser ve özgünlük kavramlarına yaklaşımını da hatırlamak gerekiyor.

İngiliz telif hukukunda uzun yıllar boyunca özgünlük değerlendirmesinde yaratıcı fikrî katkıdan ziyade, eserin meydana getirilmesi için harcanan emek, beceri ve çaba önemli bir rol oynamıştır. Genellikle skill, labour and judgment veya sweat of the brow ifadeleriyle açıklanan bu yaklaşım, telif korumasının gerekçesini yalnızca yaratıcı kişiliğin esere yansımasında aramamaktaydı.

Bu bağlamda İngiliz hukukunda geçmişten beri kullanılan what is worth copying is worth protecting yaklaşımı da hatırlanabilir. Elbette bu ifade, İngiliz hukukundaki bütün eserlerin herhangi bir özgünlük değerlendirmesine tabi tutulmadan korunduğu anlamına gelmemektedir. Ancak telif korumasının tarihsel olarak emek ve yatırım unsuruyla kurduğu ilişkiyi göstermesi bakımından önemlidir.

Dolayısıyla 1988 yılında bilgisayar tarafından meydana getirilen ürünler için özel bir eser sahipliği düzenlemesi kabul edilmesi, İngiliz telif hukukunun tarihsel gelişimi içerisinde tamamen şaşırtıcı bir tercih sayılmaz.

Ne var ki İngiliz hukukunun daha sonra Avrupa Birliği telif hukukuyla uyumlaştırılması, özgünlük konusunda önemli bir dönüşüm meydana getirdi.

Avrupa Birliği Adalet Divanı’nın geliştirdiği özgünlük ölçütüne göre bir ürünün eser olarak korunabilmesi, eser sahibinin kendi fikrî yaratımını (author’s own intellectual creation) oluşturmasına bağlıdır. Bu ölçüt, eser sahibinin serbest ve yaratıcı seçimlerini esas almaktadır.

İngiliz hukukunda da bu yaklaşım etkili olmuş ve geleneksel emek ve beceri ölçütünün yerini önemli ölçüde eser sahibinin kendi fikrî yaratımına dayanan özgünlük anlayışı almıştır.

Nitekim İngiltere ve Galler Temyiz Mahkemesi, THJ Systems Ltd v Sheridan [2023] EWCA Civ 1354 kararında, özgünlük değerlendirmesinde eski skill and labour yaklaşımı yerine eser sahibinin kendi fikrî yaratımı ölçütünün uygulanması gerektiğini açıkça belirtmiştir.

İşte bilgisayar tarafından meydana getirilen eserler bakımından asıl hukuki sorun da burada ortaya çıkmaktadır.

İnsan yaratıcısı bulunmayan bir ürün nasıl özgün olabilir?

CDPA’nın 9(3). maddesi, insan eser sahibi bulunmayan bilgisayar ürünlerinde eser sahipliğinin kime atfedileceğini düzenlemektedir. Ancak bu düzenleme, ortaya çıkan her bilgisayar ürününün kendiliğinden eser olarak korunacağı anlamına gelmez.

Eser sahipliğinin belirlenmesi ile bir ürünün telif hakkı korumasından yararlanabilecek eser niteliğini taşıması birbirinden ayrı sorunlardır.

Bir başka ifadeyle, kanunun bir kişiyi eser sahibi olarak kabul etmesi, ortada telif hukukunun aradığı anlamda özgün bir eser bulunduğunu kendiliğinden göstermemektedir.

Bu durumda şu soruyla karşı karşıya kalıyoruz:

İnsan yaratıcısı bulunmayan bir bilgisayar çıktısı, eser sahibinin kendi fikrî yaratımı olarak nasıl kabul edilecektir?

Kanunun 1988 yılında öngördüğü çözüm ile sonradan gelişen özgünlük anlayışı arasındaki temel gerilim budur.

Bir tarafta insan eser sahibi bulunmayan ürünler için eser sahipliği belirleyen özel bir hüküm, diğer tarafta insanın yaratıcı seçimlerini esas alan bir özgünlük koşulu bulunmaktadır.

Bu çelişkinin çözümü bakımından, bilgisayar tarafından meydana getirilen eserlerin özgünlüğünün farklı bir ölçüte göre değerlendirilmesi gerektiği ileri sürülebilir. Bununla birlikte böyle bir yorumun mevcut İngiliz hukukunda kesin ve genel kabul gören bir çözüm olduğu söylenemez.

Nitekim İngiliz hükümetinin Mart 2026 tarihli raporu da bu hukuki belirsizliği açıkça kabul etmektedir. Raporda, mahkemelerin kanun koyucunun amacını tamamen etkisiz bırakacak bir yorumdan kaçınabilecekleri belirtilmekle birlikte, insan yaratıcısı bulunmayan özgün bir eserin nasıl tanımlanacağı konusunda yeterli içtihat bulunmadığı vurgulanmaktadır.

Birleşik Krallık’ın Avrupa Birliği’nden ayrılmış olması da bu sorunu kendiliğinden ortadan kaldırmış değildir. Brexit sonrasında İngiliz hukukunun özgünlük ölçütünü farklı yönde geliştirmesi mümkün olmakla birlikte, AB hukukunun etkisiyle yerleşen özgünlük anlayışı bugüne kadar bütünüyle terk edilmiş değildir.

Üretken yapay zekâ bu düzenlemeye nasıl uygulanacak?

1988 yılında öngörülen bilgisayar tarafından meydana getirilen eser kavramı ile günümüzdeki üretken yapay zekâ sistemlerinin meydana getirdiği çıktıları bütünüyle özdeşleştirmek doğru değildir.

Bugün üretken yapay zekâ sistemleri kullanılarak meydana getirilen ürünlerde insan katkısının niteliği ve yoğunluğu oldukça farklılaşabilmektedir.

Örneğin bir grafik tasarımcı, yapay zekâ tarafından üretilmiş görselleri seçiyor, yeniden düzenliyor, değiştiriyor ve kendi yaratıcı tercihleriyle yeni bir kompozisyon meydana getiriyorsa, ortaya çıkan ürünün insan yaratıcılığına dayanan bir eser olarak korunması gündeme gelebilir.

Buna karşılık yalnızca basit bir metin komutuyla, insanın yaratıcı tercihlerini yansıtmayan bir görsel üretildiğinde aynı sonuca ulaşılması mümkün olmayabilir.

İngiliz hükümetinin 2024 tarihli danışma belgesinde ve 2026 raporunda, genel amaçlı bir yapay zekâ sistemine komut veren kullanıcının çoğu durumda gerekli düzenlemeleri yapan kişi olarak kabul edilebileceği ifade edilmektedir.

Ancak bu değerlendirme, her komut veren kişinin mutlaka eser sahibi olduğu veya ortaya çıkan her çıktının telif korumasından yararlandığı anlamına gelmemektedir.

Özellikle bir kişinin yapay zekâ sistemi aracılığıyla ürettiği içerik üzerinde ne ölçüde yaratıcı kontrol kullandığı, eser sahipliği ve özgünlük değerlendirmesinde önem taşımaya devam etmektedir.

Dolayısıyla mesele yalnızca yapay zekâya verilen komutun kim tarafından yazıldığı değildir. İnsan tarafından gerçekleştirilen yaratıcı faaliyet ile sistemin otomatik üretimi arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi gerekmektedir.

Mart 2026: İngiliz hükümeti korumanın kaldırılmasını öneriyor

İngiliz hükümeti daha önce, 2022 yılında sonuçlanan değerlendirme sürecinde, bilgisayar tarafından meydana getirilen eserlere ilişkin düzenlemenin korunması yönünde bir tercih ortaya koymuştu.

Ancak üretken yapay zekâ teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte düzenlemenin ekonomik ve hukuki gerekçeleri yeniden tartışmaya açıldı.

17 Aralık 2024 tarihinde başlayan telif hukuku ve yapay zekâ danışma sürecinde, mevcut korumanın sürdürülmesi, değiştirilerek açıklığa kavuşturulması veya kaldırılması gibi seçenekler ele alındı.

18 Mart 2026 tarihinde yayımlanan Report on Copyright and Artificial Intelligence başlıklı hükümet raporunda ise mevcut özel korumanın kaldırılması yönündeki tercih açıkça ortaya konuldu.

Raporda özellikle üç sorun öne çıkmaktadır.

İlk olarak, bilgisayar tarafından meydana getirilen eserlere tanınan özel korumanın teknoloji yatırımlarını veya yenilikçiliği anlamlı biçimde teşvik ettiğini gösteren yeterli ekonomik kanıt bulunmadığı belirtilmektedir.

İkinci olarak, insan yaratıcısı bulunmayan ürünlerin korunması ile insan yaratıcı seçimlerine dayanan özgünlük ölçütü arasındaki hukuki belirsizlik vurgulanmaktadır.

Üçüncü olarak da, çok büyük miktarda yapay zekâ çıktısının telif korumasından yararlanmasının, insan yaratıcıların eserleriyle rekabet ve yaratıcı ürünlerin ekonomik değeri bakımından doğurabileceği etkiler tartışılmaktadır.

Danışma sürecinde bilgisayar tarafından meydana getirilen eserlere ilişkin soruları yanıtlayanların önemli bir çoğunluğunun mevcut özel korumanın kaldırılmasını desteklemesi de bu değerlendirmede etkili olmuştur.

Ancak burada bir hususun altını çizmek gerekir: İngiliz hükümetinin korumanın kaldırılmasını tercih etmesi, düzenlemenin yürürlükten kaldırıldığı anlamına gelmemektedir.

Mart 2026 tarihli belge bir hükümet raporu ve reform değerlendirmesidir. CDPA’nın 9(3). maddesi bakımından henüz yürürlüğe girmiş bir kaldırma düzenlemesinden söz etmiyoruz.

Benzer bir tartışmanın İngiliz tasarım hukukunda da yürütülmesi ayrıca dikkat çekicidir. Bilgisayar tarafından meydana getirilen tasarımlara ilişkin özel hükümlerin kaldırılması, tasarım hukukuna yönelik danışma sürecinde de tercih edilen seçenek olarak açıklanmıştır.

Peki Türk hukuku bakımından ne anlama geliyor?

Türk hukukunda eser sahipliğine ilişkin temel yaklaşım, eserin insan tarafından meydana getirilen yaratıcı bir fikrî faaliyet sonucunda ortaya çıkması ve sahibinin hususiyetini taşımasıdır.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun eser kavramına ve eser sahipliğine ilişkin hükümleri, bilgisayar tarafından insan yaratıcısı olmaksızın meydana getirilen ürünler için İngiliz hukukundaki CDPA 9(3). maddesine benzer genel bir eser sahipliği atfı mekanizması öngörmemektedir.

Bu nedenle yapay zekâ tarafından meydana getirilen ürünlere yönelik olası bir hukuki koruma tartışmasında, öncelikle korunmak istenen hukuki menfaatin ne olduğu belirlenmelidir.

Gerçekten yaratıcı fikrî faaliyeti mi korumak istiyoruz? Yoksa yapay zekâ teknolojilerinin geliştirilmesine yapılan yatırımları ve otomatik üretim süreçlerinin ekonomik sonuçlarını mı?

Bu iki amaç her zaman aynı hukuki koruma rejimini gerektirmeyebilir.

Eğer insan yaratıcılığı bulunmayan yapay zekâ çıktılarının ekonomik sebeplerle korunması gerektiği kabul edilirse, bunların mutlaka mevcut eser sahipliği kavramı içerisine yerleştirilmesi gerektiğini düşünmüyorum.

Ayrı ve sınırlı bir sui generis koruma rejimi oluşturulması da tartışılabilecek seçeneklerden biridir. Ancak böyle bir rejimin kabulü için yalnızca yapay zekâ çıktılarının ekonomik değer taşıdığını göstermek yeterli değildir. Korumanın neden gerekli olduğu, neyi teşvik edeceği, kapsamı, süresi ve kamunun bu ürünlerden serbestçe yararlanma imkânlarına etkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Nitekim İngiliz hukukunun yaklaşık kırk yıllık deneyimi, kanun koyucunun eser sahipliğini bir kişiye atfetmesinin tek başına telif korumasının temel sorunlarını çözmeye yetmediğini göstermektedir.

Bence bu tartışmada sorulması gereken asıl soru, yapay zekâ çıktılarının eser sahibinin kim olacağı değil; insan yaratıcı faaliyeti bulunmayan bir ürünü neden, hangi hukuki gerekçeyle ve ne ölçüde korumak istediğimizdir.

İngiliz hukukunun 1988 yılında verdiği cevap ile 2026 yılında tartıştığı reform önerisi arasındaki mesafe, bu sorunun önemini yeterince ortaya koyuyor.

Read in English →

Kaynaklar

UK Government, Copyright and Artificial Intelligence Consultation (2024).
UK Government, Report on Copyright and Artificial Intelligence (18 March 2026) — özellikle Section I.
THJ Systems Ltd v Sheridan [2023] EWCA Civ 1354.
UK Intellectual Property Office, Consultation on Changes to the UK Designs Framework.