Türkiye Artık Bir Demokrasi Değil: Sansürden Kimlik Doğrulamasına, Özgürlüğün Sessiz Tasfiyesi
Yıllardır Türkiye’de internet özgürlüğü, ifade özgürlüğü, mahremiyet ve kişisel verilerin korunması üzerine yazıyorum. 2010 yılında “İnternette Sansür Var mı?” diye soruyorduk. 2011 yılında internet hukukunu ve ifade özgürlüğünü tartışıyor, 2015’te ağ tarafsızlığının ihlalini ve sosyal medya servislerinin yavaşlatılmasını anlatıyordum. Sorularımız vardı; hukukî itirazlarımız, kimi zaman da çözüm önerilerimiz. İtiraf etmeliyim ki artık aynı soruları aynı iyimserlikle soramıyorum.
Bugün vardığım sonuç sert, ama benim için yeni değil: Türkiye’yi, sırf sandık kuruluyor ve anayasal kurumların isimleri yaşamaya devam ediyor diye işleyen bir demokrasi olarak tanımlayamıyorum. İnternet sansürü bu sonucun tek nedeni değil. Yargı bağımsızlığı, basın, toplantı ve gösteri, örgütlenme, özel hayat, akademik özgürlük ve siyasal katılım alanlarında birbirini besleyen müdahalelerin toplamı. İnternette yaşananlar ise bütün bu kaybın en görünür ve giderek en teknik hâle gelen yüzü.
Burada “ülkede hiçbir özgürlük kalmadı” derken insanların bir düşünce ifade etmesinin fiziksel olarak her an imkânsız olduğunu söylemiyorum. Söylediğim, hakların devlet karşısında öngörülebilir ve etkili güvenceler olmaktan çıkmasının, özgürlüğü izne, riske ve idari takdire bağlı bir faaliyete dönüştürdüğüdür. Bu, bir siyasal ve hukukî değerlendirme; tek başına bir mahkeme kararı değil.
Yirmi yılda istisnadan yönteme
2007’de kabul edilen 5651 sayılı Kanun, internette belirli suçlarla mücadele gerekçesiyle bir erişim engelleme rejimi kurdu. Meşru hukuki amaçlara sahip olunabilir; çocukların korunması, özel hayatın korunması, suçla mücadele demokratik devletlerin de görevidir. Fakat bir rejimin niteliğini amaçlarının isimleri değil, kullanılan araçların gerekli, ölçülü, denetlenebilir ve hukuka uygun olup olmadığı belirler.
İlk yıllarda bütün bir video sitesine veya barındırma hizmetine erişimin kesilmesini tartışıyorduk. Sonra sosyal ağların kapatılması, haberlerin kaldırılması, hesapların Türkiye’den görünmez kılınması ve seçili hizmetlerin tümüyle yavaşlatılması olağanlaştı. 2011’de devlet eliyle kurulmak istenen internet filtreleme sistemi tartışması yaşandı. 2013 Gezi protestoları, ana akım medyada haber verilmeyen olayların sosyal medya sayesinde görünür olabileceğini gösterdi. 2014’te Twitter ve YouTube’a erişim engellendi. 2017’de Wikipedia’nın tamamı kapatıldı; 2020’de ancak Anayasa Mahkemesi kararı sonrasında yeniden erişime açıldı.
Bu çizgide 2012’de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Ahmet Yıldırım/Türkiye, 2015’te Cengiz ve Diğerleri/Türkiye kararları, topyekûn erişim engellerinin ifade özgürlüğüne etkisini çoktan ortaya koymuştu. Anayasa Mahkemesinin Wikipedia kararı da aynı temel soruna işaret etti: Belirli içeriklere ilişkin bir uyuşmazlık, milyonlarca insanın bilgiye erişimini ortadan kaldırmanın genel ruhsatı değildir. AİHM, Ahmet Yıldırım · AİHM, Cengiz ve Diğerleri · AYM, Wikipedia.
Bugün artık yalnızca münferit yasaklardan söz etmiyoruz. 2020’de sosyal ağ sağlayıcılarına temsilcilik ve içerik yükümlülükleri getirildi; 2022’de TCK’ya eklenen 217/A maddesi, kamuoyunda “dezenformasyon suçu” olarak tartışıldı. 2023’te Anayasa Mahkemesi 5651 sayılı Kanun’un 9. maddesindeki kişilik haklarına ilişkin erişim engelleme rejimini anayasal güvenceler yönünden iptal etti. Buna rağmen sansürün yöntemleri, dayanakları ve kurumları çeşitlenmeye devam etti. 7253 sayılı Kanun · TCK 217/A · AYM, E.2020/76, K.2023/172.
Sayılar tartışmayı soyut olmaktan çıkarıyor
Freedom House, Freedom in the World 2026 değerlendirmesinde Türkiye’yi 100 üzerinden 32 puanla “Özgür Değil” kategorisine yerleştiriyor. Freedom on the Net 2025 raporunda internet özgürlüğü puanı 31/100. Bunlar uluslararası bir sivil toplum kuruluşunun metodolojisine dayanan endekslerdir; hukuken verilmiş bir “demokrasi yoktur” hükmü değil. Fakat yaşadığımız olgularla birlikte okunduğunda ciddi bir uyarı oluşturuyorlar. Freedom in the World 2026 · Freedom on the Net 2025.
İfade Özgürlüğü Derneğinin 2026’da yayımladığı EngelliWeb 2025 raporu daha somut bir tablo ortaya koyuyor: 2025 sonu itibarıyla Türkiye’den 1.505.484 alan adı ve internet sitesine erişim engeli tespit edilmiş durumda. Yalnızca 2025 için tespit edilen yeni engellerin sayısı 232.441. Bu sayıların önemli bir bölümü yasa dışı bahis gibi içerik türleriyle bağlantılı; dolayısıyla hepsini gazeteciliğe yönelik siyasî sansür olarak sunmak yanlış olur. Ancak rapor, erişim engelleme yetkilerinin çok sayıda kuruma dağıldığı ve büyük ölçüde idari kararlara dayandığı bir denetim düzenini de ortaya koyuyor. İFÖD, EngelliWeb 2025.
19–20 Mart 2025’te ve 8 Eylül 2025’te protestolarla bağlantılı dönemlerde büyük sosyal medya platformlarına yönelik yavaşlatma uygulamaları bağımsız ağ ölçümleriyle incelendi. Burada en rahatsız edici şey yalnızca bir servisin yavaşlaması değil. Haber alma ihtiyacının en yüksek olduğu anda haberleşme altyapısının bilerek yavaşlatılması, kamuoyunun olup biteni öğrenme imkânına müdahale edilmesidir. OONI araştırması.
Eylül 2026’da ise İFÖD’ün belgelediği verilere göre X üzerinde en az 1.270 hesap için Türkiye’den erişim engelleme kararı verildi. 12 Ekim’de Human Rights Watch, ARTICLE 19, İFÖD ve başka insan hakları kuruluşları bu uygulamaları açıkça eleştirdi. T24’ün internet sitesinin ve sosyal medya hesabının engellenmesi; sansürü kayıt altına alan İFÖD ve EngelliWeb hesaplarının dahi hedef alınması, meselenin yalnızca “sakıncalı içerik” tartışması olmadığını gösteriyor. Ortak açıklama, 12 Ekim 2026.
14 Ekim 2026’da Halk TV’nin yönetimine soruşturma kapsamında kayyım atanması ve yayınlarının durdurulması da, farklı bir hukukî mekanizma üzerinden gerçekleşse bile, bağımsız medyanın faaliyet alanına ilişkin aynı endişeyi ağırlaştırıyor. Savcılığın ileri sürdüğü suç iddiaları ile haber kuruluşunun ifade ve basın özgürlüğü üzerindeki sonuçlarının hukuken birbirinden ayrı değerlendirilmesi gerekir. Associated Press haberi.
Çocukları koruma gerekçesiyle herkesin kimliğine uzanan yeni eşik
Son halkada 2026’nın yaş doğrulama rejimi var. 7578 sayılı Kanun’la 5651 sayılı Kanun’da yapılan değişiklikler ve 10 Ekim 2026 tarihli Sosyal Ağ Sağlayıcı Tarafından Çocuklara Özgü Ayrıştırılmış Hizmet Sunulmasına ve Yaş Doğrulamaya İlişkin Yönetmelik, 15 yaşından küçüklere sosyal ağ hizmeti sunulmamasını ve 15–17 yaş grubuna farklılaştırılmış hizmet verilmesini öngörüyor. Yönetmelik 1 Kasım 2026’da yürürlüğe girecek; mevcut ve henüz belirteçle doğrulanmamış hesaplar için son tarih 31 Mart 2027. Yeni hesapların yaş doğrulama yükümlülüğü ise 1 Kasım’da başlayacak. 10 Ekim 2026 tarihli düzenleme hakkında açıklama · 5651 sayılı Kanun.
Buraya kadar yalnızca çocuk hesaplarını düşünerek ilerleyenler asıl tartışmayı kaçırıyor. Yeni çerçeve yetişkin kullanıcıların da yaş eşiğini devlet bağlantılı bir doğrulama altyapısı üzerinden kanıtlamasını gerektiriyor. Yönetmelik, e-Devlet üzerinden edinilen bir yaş doğrulama belirtecini düzenliyor. Belirtecin ad, T.C. kimlik numarası veya yaş eşikleri dışında kişiyi tanımlayan bilgi taşımaması öngörülüyor. Bu, metinde yer alan gerçek ve önemli bir güvence; yok sayılmamalı.
Fakat bir belirtecin üzerinde adınızın yazmaması ile belirteci üreten veya doğrulayan altyapının hangi hesapların, hangi tarihlerde, hangi platformlar için işlem yaptığını teknik olarak ilişkilendirememesi farklı meselelerdir. Belirteçler her platform için farklı mı? Tek kullanımlık mı? Doğrulama sırasında merkezî sistemden çevrim içi sorgu yapılıyor mu? İşlem kayıtları tutuluyor mu; tutuluyorsa kim erişiyor ve ne zaman siliniyor? Yayımlanmış hukuk metinleriyle teknik ayrıntıların tümüne kesin cevap verilebildiğini söyleyemeyiz. Bugün kitlesel fişleme yapıldığını kanıtlamış değilim; buna imkân veren risklerin bağımsız şekilde dışlandığını da görmüş değilim.
Benim derdim tam olarak burada. Özgürlük, devletin “Merak etmeyin” demesiyle korunmaz. Temel haklara müdahalenin teknik ve hukukî güvenceleri kanunla belirlenmeli, kamuya açık olmalı ve bağımsız incelemeye elverişli bulunmalıdır. AB Komisyonunun yaş doğrulama tasarımı, yaş bilgisini doğrulayan kuruluşla son kullanım arasındaki bağlantının kesilmesini ve ilişkilendirmeyi önlemeyi özellikle hedefliyor. Bu, çocukları korumak ile bütün çevrim içi hareketleri izlenebilir hâle getirmek arasında zorunlu bir tercih bulunmadığını gösteriyor.
Anonimlik ve susma hakkı
Anonimlik bir suç işleme ayrıcalığı değil. İnsanların sağlık, cinsellik, aile ilişkileri, iş hayatı veya siyasal düşünceleri hakkında baskı görmeden soru sorabilmelerini ve konuşabilmelerini sağlayan bir koruma alanı. Elbette mutlak değil; somut ve hukuka uygun müdahalelere konu olabilir. Ancak herkesi önceden kimlik eşiğinden geçirmek, ifade özgürlüğünü kullanmak için devletten alınacak teknik bir onayı normalleştirme riskini taşıyor.
2011 tarihli yüksek lisans çalışmamda anonimlik hakkının otoriterleşen dünyada daha da vazgeçilmez hâle geleceğini düşünüyordum. Keşke yanılmış olsaydım. Bugün bir insanın gerçek adını açıklamadan soru sorabilmesi, yalnızca kendisini saklaması değil; çoğu zaman konuşabilmesinin önkoşulu.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 13, 20 ve 26. maddeleri, sınırlamaların kanunilik, gereklilik, ölçülülük ve temel hak güvenceleri açısından tartışılmasını gerektirir; 41. madde çocukların korunması amacı bakımından önemlidir. Bir hakkın korunması başka bütün hakların gereksizleştiği anlamına gelmez. Sorun bu temel dengeyi arama kapasitesini kaybetmemiz.
Sandık tek başına demokrasi değildir
Demokrasi yalnızca seçim tarihinden, milletvekili sayısından veya anayasal kurumların tabelalarından ibaret değildir. İktidarın hukukla sınırlandırılabilmesi; yargıçların yürütmeye karşı bağımsız karar verebilmesi; gazetecilerin soru sorabilmesi; yurttaşların örgütlenebilmesi; muhalefetin konuşabilmesi ve herkesin kamusal gücü eleştirebilmesi gerekir.
Hiçbir demokraside ifade özgürlüğü mutlak değildir. Nefret söylemi, çocuk istismarı, ciddi suçlar ve kişilik hakları gibi alanlarda meşru sınırlamalar bulunabilir. Fakat demokrasiyle otoriter yönetim arasındaki fark, hangi meşru amacın zikredildiğinden çok, o amaca dayanılarak kullanılan gücün nasıl sınırlandığında yatar. Türkiye’de benim yıllardır gözlemlediğim dönüşüm, istisnai müdahalelerin kalıcı yönetim tekniğine dönüşmesidir.
Bir zamanlar gazeteciler bana Türkiye’nin internet özgürlüğünde İran’a, hatta Kuzey Kore’ye benzer bir yola girip girmeyeceğini soruyordu. Bu ülkeler arasında teknoloji, siyasal yapı ve toplumsal hayat bakımından ciddi farklar var; analojiyi birebir eşitlik diye okumuyorum. Ama artık asıl soru hangi ülkeye benzediğimiz değil, hangi özgürlükten bugün, hangisinden yarın vazgeçmemizin beklendiği.
Ben, yetişkin biri olarak çevrim içi bir tartışmaya katılabilmek için merkezi bir kimlik altyapısına bağlanmayı kabul etmeyebilirim. Bunun kamusal alandan kendiliğinden çekilmek zorunda bırakılmak anlamına gelmesini de kabul etmiyorum. Hukuk düzeninin görevi, devletle yurttaş arasındaki asimetrik güç ilişkisini daha da büyütmek değil, hakları korumaktır.
Bu nedenle artık “Türkiye’de internet özgür mü?” sorusunu tek başına yeterli bulmuyorum. Türkiye’de gerçekten hukuk devleti, etkili yargısal denetim, bağımsız basın ve güvence altına alınmış temel haklar var mı? Benim yanıtım, yaşadığımız ve belgelenen gelişmeler ışığında, hayır. Bu, özgürlüğü savunmaktan vazgeçtiğim anlamına gelmiyor; tersine, artık sorunu doğru adlandırmak zorunda olduğum anlamına geliyor.
Bu yazı kişisel bir hukukî ve siyasal değerlendirmedir. Mevzuatın uygulanma biçimine ve teknik yaş doğrulama mimarisine ilişkin henüz açıklığa kavuşmamış noktalar, gerçekleşmiş olgularla karıştırılmamıştır.
Ayrıca: Türkiye’de İnternet Sansürünün Kronolojisi (2007–2026).
English version: Turkey Is No Longer a Democracy: Censorship, Surveillance and the Loss of Freedom.